ŞİƏNİN BÖYÜK FƏQİHİ ŞƏHİDİ SANİNİN QISA TARİXÇƏSİ

ŞƏHİDİ SANİ


Şiə üləmasının qabaqda gələn, hörmətli fəqihlərindəndir. Əsl adı Şeyx Zeynuddin b. Əli b. Əhməd Amuli Cebai olan və Şəhidi Sani ləqəbiylə tanınan bu uca fəqih, 13 Şevval 911 (h.q)da, elm və fiqh ailəsində dünyaya gözlərini açmışdır.

Şiənin barmaqla göstərdiyi, vucuduyla fəxr etdiyi, İslami elmlərin ənginliklərini ən dərin detallarıyla araşdıran, fiqh və içtihat sahəsində İslam Fiqhinin təməl daşlarını meydana gətirən seçmə Şiə üləmasından biri olan Şəhidi Sani, səmərəli həyatı boyunca verdiyi əsərlər baxımından mislinə nadir rast gəlinən fəqihlerden biri olmuşdur.

Şəhidi Sani, on birinci əsrdə yaşamış, həyatı boyunca bezmədən usanmadan səy göstərmiş və  xüsusi bir əzmlə Ali- Məhəmməd (s.a.a)ın fiqhini dünyanın müxtəlif bölgələrinə yaymağı bacarmışdır.
Şəhidin Oğulu

Bu uca şəxsiyyətin səmərələrlə dolu həyatının bərəkətlərindən biri də Maalimid-din fil-Üsul kimi qiymətli bir kitabı İslam ictimaiyyətinə hədiyyə edən hörmətli, alim və araşdırmaçı yazar Allame Əbu Mənsur Cemaluddin Həsəni yetişdirmiş olmasıdır.

Əbu Mənsurun yazdığı və qısaca Maalim olaraq bilinən bu kitab da eynilə atası Şəhidi Sanının ər-Ravzat'ül-Behiyye adlı əsəri kimi əsrlərdir elm mərkəzlərində İslami elmlər təhsil alan tələbələrin imtina edilməz dərs kitabı olaraq oxunmuş və hələ də də oxudulmaqdadır.
Təhsili və Səfərləri

1- Şəhidi Sani (r.ə), atası Nuruddin Əli b. Əhmədin yanında müqəddimə dərslərini oxuduqdan sonra Meys Qəsəbəsinə gedərək təhsilinə orada, Şeyx Əli b. Abulalı Meysinin (ö. 938 h. q) yanında davam etdi. Əllamə Hilliyə aid Şerai'ul-Ahkam, İrşad və Qavaid kitablarını burada oxudu. Təhsilinin davamı üçün buradan da müxtəlif ölkələrə səfər etdi.

2- Şəhidi Sani, daha sonra Kerek Nuha keçdi. Nahv və Üsul dərslərini Cəfər Dəfəkidən aldı. Üç il Cebədə iqamət etdikdən sonra 937 ilində oradan da Şama keçdi. Böyük filosof və eyni zamanda həkim olan Şeyx Məhəmməd b. Mekkidən tibb, hikmət və heyət dərslərini öyrəndi. Şeyx Əhməd Cabirin dərslərinə qatıldı. Tecvid sahəsində yazılan Şatibiye adlı kitabı onun yanında oxudu. Səhihi Müslim və Səhihi Buxarini də Şamda, Şemsuddin Tulunun yanında oxudu.

3- Yorulmaq bilməyən bu uca şəxsiyyət, 942 (h.k)da Misirə doğru hərəkət etdi. Burada da Ərəb Ədəbiyyatı, Üsulu Fiqh, Hendese, Maani, Bəyan, əruz, Məntiq, Təfsir vs. kimi müxtəlif sahələrdə on altı ustaddan dərs aldı.

4- Şəhidi Sani, 944 (h.q)da Şevval Ayında Kəbəni, 946 ilində də İraqdakı məsum imamların müqəddəs türbələrini ziyarət etdi. Bu səfərlərin xaricində, geri qalan zamanını doğum yeri olan Cebadə keçirdi.

5- Hicri 948 ilində Beyt'ul-Muqaddes'e gedərək Şeyx Şemsuddin b. Əbu Lətif Müqəddəsidən icazə aldı və təkrar vətəninə döndü.

6- Bu səfərlərinin ardından o zamanlar Kostantina olaraq bilinən bu günki İstanbula səyahət etdi. Qazı Əsgər Məhəmməd b. Məhəmməd b. Qazı Zade Rumuya on elm ehtiva edən bir risalə göndərdi. Bu məktubun ardından qarşılıqlı görüşmələr və münazaralar oldu. Necə ki, nəticə olaraq Qazı ona, "dilədiyi yerdə dərs verə bilmə səlahiyyəti" verdi. Bunun üzərinə Şəhid (r.ə), istixare edərək Balebekdəki Nuriyyə Mədrəsəsində dərs verməyi seçdi. Eyni zamanda, Qazı tərəfindən mədrəsənin idarə işi də ona buraxıldı.

7- Şəhid (r.ə), Hicri 953 ilində imamların məzarı şəriflərini ziyarət etdikdən sonra təkrar öz vilayətinə geri döndü və ölənə qədər orada qalmağa qərar verdi.
Mərcəiyyəti

Şəhidi Sani, Balebekdə dərs verdiyi müddətcə elmi şöhrəti sayəsində artıq mərcə də olmuşdu. Seçmə alimlər və elm sevdalıları, bu uca şəxsiyyətin elmi və əxlaqi keyfiyyətlərindən feyiz almaq üçün uzaq diyarlardan yola çıxaraq onu görməyə gəlirlər, onun isti nəfəsindən faydalanırdılar.

Şəhidi Sani, bu şəhərdə çox geniş bir şagird kütləsinə dərs verirdi. Cəfəri, Hənəfi, Şafii, Maliki və Hənbəli məzhəblərinə aid fiqh və əqaid mövzularını çox yaxşı bildiyindən və bu mövzulara hər kəsdən daha vəqif olduğundan hər firqəyə xitab edə bilirdi. Həm fiqhdə, həm də aqaidde müasir və mutabiq dərslər verər, hər kəs öz məzhəbinə görə ondan fətva alardı.
Üstünlüyü

Ravzat'ul-Cennat kitabının yazıçısı Mərhum Xunsari, Şəhidi Sani haqqında belə deyər:

"İndiyə qədər Şiə üləması arasında möhtərəmlikdə, elmdə, anlayışda, təqvada, proqramlı olmaqda, ustad sayının çox olmasında, zəriflikdə, mənəviyyat məzmunlu təsirli söz söyləmədə, əsərlərinin əskiksiz oluşunda onun qədər böyük və seçmə birinə rast gəldiyimi xatırlamıram. Hətta, ustad Şəhidi Sanının ərdəmini ilahi əxlaqdan almış olması və ilahi dərgaha yaxınlıq məqamına sahib olması, onun məsumların izindən getdiyini və məsumlardan sonra gələn mövqeyə sahib olduğunu göstərər."
İş Həyatı

Şəhidi Sani, elmi və fiqhi baxımdan seçmə və üstün bir şəxsiyyətə sahib olmasına baxmayaraq gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaq üçün şəxsən çalışardı. Hətta bu mövzuda, gecələri hava qaraldığında eşşəyinə mindiyi, şəhərdən uzaqlaşdığı və odun yığaraq dolanışığını təmin etdiyi də rəvayət edilmişdir.
Ustadları

Şəhid (r.ə), o qədər səyahətləri müddətində  şəhər şəhər gəzər, özünə ən yaxşı şəkildə faydalana biləcəyi seçmə ustadlar axtarardı. Bu səbəblə beş məzhəbə mənsub İslam alimlərinin ən seçmələrindən faydalandı. Şəhidi Sanının faydalandığı başlıca ustadlar bunlardır:

1- Atası, Əli b. Əhməd Amuli Cabai (ö. 925)

2- Şeyx Əli b. Abdulalı Meysi (ö. 938)

3- Şeyx Məhəmməd b. Mekki (həkim və filosof)

4- Seyit Həsən b. Cəfər Dəfəki

5- Şemsuddin Tulun Dımeşki Hənəfi

6- Şeyx Əbul Həsən Bəkri

7- Şeyx Şemsuddin Əbu Lətif Müqəddəsi

8- Molla Həsən Curcani

9- Şehabuddin b. Neccar Hənbəli

10- Zeynuddin Hurri Maliki
Əsərləri

Şəhidi Sanının əsərləri, tarixləri baxımından Ravz'ul-Cinan'dan başlar, ər-Ravzat'ul-Behiyye'de də sona çatar. Həqiqətən də Ravzat'ul-Behiyye, adında da ifadə edildiyi kimi alim və araşdırmaçıların ruhlarını təzələyən, itirdiklərini orada tapmalarını təmin edən, iman və inanc baharı əsdirən mükəmməl bir bağçadır.

Emel'ul-Amul kitabında yazılanlara görə, Şəhidi Sani şəhid olduğunda iki mindən çox kitabı vardı. Bunlardan iki yüz nüsxəsi Şəhidin öz xəttiylə, digərləri də başqa alimlər tərəfindən qələmə alınmışdı. Qısaca, Şəhid (r.ə)ın bəzi əsərləri bunlardır:

1- Ravz'ul-Cinan fi Şərhi İrşad'il-Ezhan

2- Mesalik'ul-Efham fi Şərhi Şerai'il-Ahkam

3- əl-Fevaid'ul-Amelliyye fi Şərhin-Nefliyye

4- əl-Mekasid'ul-İlliyye fi Şerh'il-Elfiyye

5- Menasik'ul-Hacc'il-Kebir və Menasik'ul-Hacc'is-Sagir

6- ər-Ravzat'ul-Behiyye fi Şərhi Lümat'id-Dımeşkiyye

7- əl-Bidayeti fi İlm'id-Diraye (Şəhidi Sani, bu sahədə beləsinə mühüm bir kitab yazan bəlkə də ilk alimdir.)

8- Temhid'ul-Kavaid'il-Usuliyye li Tefri'il-Ahkam'iş-Şer'iyye

9- Gunyet'ul-Kasidin fi Istılahat'il-Muhaddisin

10- Kitabın fil-Ahadis (Həsən b. Mahbubun Meşiyhasından seçilən bir çox hədis ehtiva edər.)

11- Risalətin fil-Ediyye və Risalətin fi Adabil cumə

12- Hakaik'ul-İman

13- Manzumeti fin-Nahv (Şərhiylə birlikdə)

14- Munyet'ul-Murid fi Edeb'il-Mufid (Adabutdalım və Mutaallim, təhsil və təhsil haqqında fövqəladə faydalı bir kitabdır.)

15- Mesken'ul-Fuad İnde Fıkhıl-Ehibbe vəl-Övlad (Xülasəsiylə birlikdə)

16- Keşf'ur-Raybet an-Ahkam'il-Gıybet
Şahidlik Müjdəsi

Şeyx Bəhainin atası Şeyx Hüseyn b. Abdussəməd Hərisi belə deyər: Bir gün Şəhidi Sanının yanına vardım. Çox düşüncəli idi. Nə üçün düşüncəli olduğunu soruşdum, belə cavab verdi: "Qardaşım, elə sanıram ki mən ikinci şəhid (şəhidi sani) olacağam. Yuxumda Ələm'ül-Huda Seyit Murtazanı gördüm. Bir ziyafət süfrəsi açmış, Şiə alimlərini başına yığmış, birlikdə yemək yeyirdilər. Mən də onlara qatıldığımda Seyid Murtaza ayağa qalxdı və mənə xoş gəldin deyib Şəhidi Əvvəlin yanına oturmamı istədi."


Şəhidi Sani də fəzilət sahibi digər şəhidlər kimi gözünü dünya ehtirası bürümüş, şəxsi mənfəətləri arxasında olan bir dünyapərəstin qurbanı olmuşdu. Hadisə, qısaca belə reallaşmışdır:

Ceba əhalisindən iki adam, aralarındakı bir anlaşılmazlığı həll etməsi üçün Şəhidi Saniyə müraciət edərlər. Şəhid (r.ə) də şəri üsullara görə aralarında hökm edər. Əleyhinə hökm edilən adam, bu hökmə qarşı gələrək Seyda Şəhəri qazısına sığınar və onun yanında Şəhidi Sanini Şiəlik və Rafiziliklə günahlandırar. Qazı, dərhal hərəkətə keçərək vəziyyəti Osmanlı padşahı Sultan Səlimə bildirər. O da Şəhidi həbsi üçün birini vəzifələndirər. Ancaq bu kimsə, Şəhidi tapa bilməz. Sultan Səlim, bir müddət sonra da vəziri Rüstem Paşanı vəzifələndirər və ondan Şəhidi tapmasını, məzhəbi haqqında məlumat almasını, Şiə olması halında dərhal həbs edib sarayına gətirməsini istər.

Dərhal hərəkətə keçən Rüstem Paşa, onun həccə getdiyini öyrənər öyrənməz arxasına düşər. Hələ Məkkəyə çatmadan onu tutar. Şəhid (r.ə), həcc ziyarətinin sonuna qədər ondan möhlət istər. Rüstem Paşa bunu qəbul edər ancaq, daha sonra başqalarının qızışdırması nəticəsində o uca şəxsi şəhid edərək kəsik başını sultana aparar. Sultan Səlim, vəzirinin bu işinə çox hirslənər və onu bu əməlinə görə qınayıb danlayar.

Beləliklə, Şəhidin qanı yerdə qalmaz və Seyid Abdurrahim Abbasinin təlaşlarıyla Rüstem Paşa, reallaşdırdığı bu cinayete görə ölumə məhkum edilir.
   Şiənin ən öndə gedən fəqihlərindən sayılan Şəhid Sani  966 hicri q ilində qətl edilmiş və təəssüflər olsun ki, cəsədi üç gün saxlanılaraq sonra dənizə atılımışdır.

ŞEYX TUSİNİN QISA TARİXÇƏSİ

ŞEYX TÛSİ

Doğumu:

Şeyh'ut-Taife olaraq da bilinən Əbu Cəfər Məhəmməd b. Həsən Tusi, h. 385 ilində Xorasansada doğuldu. İslam dünyasının ən parlaq ulduzlarındandır. Fiqh, üsul, kəlam, hədis, təfsir, rical vs. kimi sahələrdə bir çox əsərləri vard

Ailəsi:

Şeyx Tusi (r.ə)ın ailəsi, bir neçə nəsil sonra da, içində alim və fəqihlerin yetişdiyi bir ailədir. Oğlu Şeyx Əbu Əli, "Mufidi Sani" ləqəbini almış qiymətli bir fəqih idi. Müstedrek, c. 3, s.498də nəql edildiyinə görə, Emali adında bir əsəri vardı. Atasının ən-Nihayə adlı əsərini də şərh etmişdir.

Lülu'ul-Bahreyn adlı kitabın nəqlinə görə, Şeyx Tusinin qızları da alimə və fəzilət sahibi kəslər idi.

Şeyx Əbu Əlinin oğulu Şeyx Əbul Həsən, atasından sonra elm hövzəsinin başçılığını və mərciliyini boynuna götürmüşdür.

İmad Taberi bu mövzuda belə deyər: "Əgər peyğəmbərlərdən başqasına salavat göndərmək caiz olsaydı mən bu adama salavat göndərərdim."

Şeyx Əbu Əli (Şeyx Tusinin oğulu), h. 540 ilində vəfat etmişdir.

Təhsili:

Şeyx Tusi, h. 408 ilində, 23 yaşındaykən Bağdada hicrət etdi. Ömürünün sonuna qədər İraqda qaldı. Ustadı mərhum Alem'ul-Hüda Seyid Murtazanın vəfatının ardından riyaset, mərcilik və fətva məqamı ona intiqal etdi.

Şeyx Tusi, beş il boyunca Şeyx Mufiddən dərs aldı. Şeyx Mufidin qiymətli tələbəsi Seyid Murtazadan da uzun müddət faydalandı. Ustadı Seyid Murtaza h. 436da vəfat etdikdən sonra 12 il orada qaldı.

Moğolların hücumu üzündən ortalıq bir xeyli qarışmış idi. Evi yandırılıb yıxılmış, malları yağmalanmışdı. Bunun üzərinə Nəcəfə hicrət etdi. Qısa müddətdə buranı elm hövzəsinə çevirdi. Hicri 460 ilində də orada vəfat etdi.

Elmi Şəxsiyyəti:

Həmişə İslami elmlər sahəsində təhsil alan tələbələrin dərs kitabı olaraq oxuduqları ən-Nihayə adlı əsər, Şeyx Tusiyə aiddir. Şeyxin bir başqa əsəri də zamanının ən geniş fiqh kitabı olan əl-Mebsut adlı kitabıdır. Ayrıca, əl-Xilaf adlı bir başqa əsərində də Şiə və Əhli Sünnə fəqihlerinin fikirlərini bəyan etmişdir. Şeyxin fiqh sahəsində fərqli əsərləri də vardır.

Keçmiş üləma arasında "Şeyx" deyildiyində ağla ilk gələn adam, Şeyx Tusi idi. "Şeyhayn" deyildiyində də, Şeyx Tusi və Şeyx Mufid ağla gəlir idi. Qısacası Şeyx Tusi, hələ də  fiqhin bütün sahələrində adı parlayan seçmə bir fəqihdir.

Şiəyə Öndərliyi:

Şeyx Tusi, Alem'ul-Hüda Seyid Murtazanın vəfatından sonra Şiənin liderliyini boynuna götürdü. Bağdadın Kereh məhəlləsində olan Şeyxin evi, o zamanlar Müsəlmanların sanki məskən yeri halına gəlmişdi. İslam aləminin müxtəlif bölgələrindən bir çox elm aşiqi, aydın elm və hikmət mənbəsindən faydalana bilmək üçün Bağdada, Şeyxin hüzuruna gəlirdi.

Tələbələri:

Şeyxin fəqih, müçtəhid və alimlərdən ibarət olan Şiə Məzhəbinə mənsub üç yüzü aşan şagirdi vardı. Bunun yanında, Əhli Sünnədən yüzlərlə alim də onun elmindən faydalandı.

Uca məqamı

Şeyx Tusinin elm, əxlaq, təqva və zühdü İraq sərhədlərini aşmış, dünyanın ən ücqar künclərinə da çatmışdı. Onun inkar edilə bilməz bu uca mövqeyi, Abbasi xəlifələrindən əl-Qaim Biemrillahın əlaqəsini çəkmiş, Ali Buveyhın da köməyiylə xilafət mərkəzində kəlam dərslərini tədris etməsi üçün kürsü vermişdi. O zamanlar bu kürsüyə çox dəyər verilər, bu haqq, ölkənin qabaqda gələn elm adamlarına tanınardı. Qısacası bu, o dövrdə gərək Bağdadda, gərəksə bütün İslam ölkələrində kəlam tədrisində Şeyx Tusidən daha üstün və daha layiq birinin olmadığını göstərməkdədir.

Kədərli Bir Hadisə:

Hicri 447 ilində Səlcuqlular, Ali Buveyhın zəifliyindən faydalanaraq Bağdada hücum etdilər. Qısa müddətdə Ali Buvey hökumətinə son verdilər. Bu vaxt Tuğrul Beyin çox fanatik baş vəziri Abdulmelik, Şiə məhəllələrinə hücum edərək Şiələri qılıncdan keçirib mallarını yağmaladı. Necə ki, Şeyxin də evinə hücum etmişlər, özünü tapa bilməyincə də bütün kitablarını atəşə vermişlər idi.

Elm dünyasına enən bu çox ağır, kədərli və kompensasiyası mümkün olmayan hadisədən sonra Şeyx, Nəcəfə getdi.

Nəcəfi Əşrəf:

O dövrlərdə Nəcəf, hələ kiçik bir qəsəbə idi. Möminlərin əmri Hz. Əli (a.s)ın Şiələri, İmamın müqəddəs türbəsi ətrafında yaşayırdılar. Şeyx, cahillərin yandırmış olduğu bu fitnə atəşi az da olsa yatışdıqdan sonra burada Şiənin ən böyük elmi mərkəzi olan Nəcəfi Əşref Hövzəsini qurdu.

Əsərləri:

Şeyx Tusi, Şiənin təməl qaynaq kitabları olan Qütbü Erbaadan Tehzib'ul-Ahkam və əl-İstibsar adlı fiqh hədislərini ehtiva edən iki kitabın müəllifidir. Bunların xaricində digər əsərlərindən bəziləri də bunlardır:

1- ən-Nəhayət

2- əl-Mebsut

3- əl-Xilaf

4- Uhdet'ul-Usul

5- ər-Rical

6- əl-Fihrist

7- Temhid'ul-Usul

8- et-Tibyan

Vəfatı:

Şeyx Tusi, 22 Məhərrəm 460 hicridə Allahın rəhmətinə qovuşdu və Nəcəfdə, öz evində torpağa verildi. Onun ölümüylə İslam dünyası, ən böyük və ən məşhur fakihlerden birini daha itirmiş olurdu. Belə ki, tarix, onun kimilərinə çox az şahid olmuşdu. Bu gün da bir çox fəqih, onun elminin səmərələrindən faydalanmaqdadır.

Şeyx Tusinin dəfn edildiyi ev, indiki vaxtda məscid olaraq istifadə edilməkdədir.

ŞİƏNİN BÖYÜK RİCALŞÜNAS ALİMİ NƏCAŞİ

ƏHMƏD BİN ƏLİ NECAŞİ
Doğumu

Əsl adı Əhməd bin Əli bin Əhməd bin Abbas bin Məhəmməd bin Abdullah bin İbrahim bin Məhəmməd bin Abdullah Neccaşidir. 372 h. k. tarixində Kufədə doğuldu. Atası, hədisçi və Şiənin böyük alimlərindən idi.

Araşdırmaçılara görə onun ləqəbi Əbul Həsəndir. Bəziləri səhvən onun ləqəbini Əbul Abbas deyə də zikr etmişlər. Ləqəbi isə Necaşidir. (Necaşi və Nicaşi deyə də oxuyanlar vardır. Daha fesih olanı Nicaşidir)
Ailəsi

Böyük atası Abdullah Necaşidir ki Ahvaz valisi idi. İmam Cəfər Sadiq (a.s)a məktub yazmışdı və İmam da cavabında ona   Ahvaziyye risaləsini yazmışdır.

O, Kufəli və Esedi boyundandır. Öz zikrinə görə soyu Adnana yetişər. Onun ailəsi, Ali Əbi Simal, Kufənin irəli gələnlərindən və köhnədən bəri xalqın hörmət etdiyi bir ailədir.
Səyahəti

Əhməd bin Əli Necaşi, ömürünün çoxunu Bağdadda keçirmişdir. Bir neçə dəfə səfərə çıxmış və Müqəddəs məkanları ziyarətdə olmuşdur.

400 h. q. ilində Nəcəfi Eşrefə səfər etmiş və bir müddət də Hz. Əli (a.s)ın qəbirinin yanında qalmışdır. Yenə Samirraya səfər etmiş, Əskeriyeyn (a.s)ın ziyarətləriylə müşərrəf olmuşdur.

Bir neçə dəfə də əsl məmləkəti olan Kufəyə dönmüş, hədis eşitmiş və hedis nəql etmək üçün icazə almış və hədis söylemeye icaze vermişdir.

Hədis Nəqlindəki Diqqət və Möhkəmliyi: Necaşi haqqında ən çox diqqətləri çəkən məsələ, onun möhkəm və mötəbər ravilerden hədis nəql etməsidir. Əlində bir çox zəif, zəiflikdə ittiham edilmiş və qınanmış ravilerden hədis olmasına baxmayaraq onlardan hədis nəql etməmişdir.

Bir çox yerdə deyir ki, filan mövzuda əlimdə bir çox hədis vardır. Ancaq sənədi zəif olduğundan və ya zəif və qınanmış yazarların kitabında olduğundan nəql etmirəm. Bu mövzuda o qədər həssas və vasvası davranırdı ki zəif kəslərdən hədis belə dinləməzdi. Bu vəziyyət onun kimi nəqlçilərin qiymətini bir neçə qatına çıxardığı kimi, insan onların nəql etdikləri hədislərə könül rahatlığıyla güvənə bilər. Xüsusilə də ravilerin əsrinə yaxın oldugu üçün onların güvenlileri ilə etibarlı olmayanlarını çox yaxşı ayırd edə bilirdi.
Əhəmiyyətli Cəhdləri

Necaşi, həyatı boyunca etdiyi ən gözəl işlərdən biri Fihristi Esma'il-Musannifin və ya Ricalı Necaşi adlı kitabı təlif etməsidir. Min ildən çox bir zaman keçməsinə və rical haqqında yüzlərlə kitab yazılmasına baxmayaraq hələ ravilerin möhkəm və zəiflərini bir-birindən ayırt etmək üçün ən gözəl və ən etibarlı qaynaqdır.

Ricalcıların, fəqihlərin və muhaddislerin etiraf etdiklərinə görə, hələ də Ricalı Necaşi zirvədədir. Hər hansı bir ziddiyyət olduqda Necaşinin sözu seçilər. Başqa rical kitablarının onunla bərabər olmasına imkan yoxdur.
Ustad və Şeyxləri

1- Atası, Əli bin Əhməd Necaşi

2- Şeyx Mufid (ö. 413)

3- Əhməd bin Əbdüləziz Bezzaz (İbni Haşir deyə məşhurdur. ö. 423)

4- Əhməd bin Əli Sirafi

5- İbni Gazairi, Hüseyn bin Ubeydullah və oğulu Əhməd bin Hüseyn

6- Harun bin Musa Tel'akberi və oğulu Əbu Cəfər bin Harun

7- Əhməd bin Məhəmməd bin İmran (İbni Cundi deyə məşhurdur)
Tələbələri

1- Şeyh'ut-Taife Şeyx Tusi

2- Şeyx Əbul Həsən Sihrişti

3- Seyit İmaduddin Məbəd Həsəni Mirzevi
Əsərləri

Əlimizə yetişən mövcud əsərləri bunlardan ibarətdir.

1- Kitabul cuma və ma Verede fihi min'el-Amal

2- Kitab'ul-Kufe və ma Verede fiha min'el-Asar vəl-Fezail

3- Kitabı Ensabı Məni Nəsr bin Kain

4- Kitabı Muhtasar'il-Enva və Mevaziu nucum

5- Kitab'ur-Rical və ya Əsmai Musannif'iş-Şii
Vəfatı

Böyük alim və soy alimi Əhməd bin Əli Necaşi, 78 il bərəkətli ömür sürdükdən sonra 450 h. q. ilində (Şeyx Tusidən on il əvvəl) Matır Abatda (Samirranın həvalısında bir yer) fani dünyaya əlvida edib məbuduna doğru köç etdi.

Onun ölüm tarixinə və yerinə ilk toxunan alim Əllame Hillidir (ö. 726). Qısacası, kitabında ondan əvvəl Necaşinin ölümü haqqında Şiə və Sünni kitablarında kimsə qeyd etmemişdir.

ƏLLAMƏ HİLLİNİN QISA TARİXÇƏSİ

ƏLLAMƏ HİLLİ
Doğumu

 Həsən min Yusuf Bin Əli Bin Mutahhar Hilli, Allame Hilli deyə məşhurdur. 29 Ramazan 648 h. k. tarixində Hilledə doğuldu.
Təhsili

 O, elmi və mənəvi bir ailədə doğuldu. Kiçik yaşdan elm və kamal qazanmağa səy etdi. Ərəb ədəbiyyatını və muqəddimə dərslərini atasından aldı. O dövrlərdə məşhur olan dərsləri də həm atasından, həm də qohumlarından dayısı Muhakkik Hillidən, anasının əmisi oğulu Şeyx Necibuddin Yəhya min Səid və Seyit Əhməd bin Tavuz, Rızauddin Əli bin Tavus və məşhur Həkim min Meysem Bahranidən (Şərhi Nehcü'l-Belaga'nın sahibi) öyrəndi. Daha buluq çağına çatmadan müçtehitlik mövqesinə nail oldu. İşdə o yaşlardan elmi, fəziləti, üstünlüyü və dahiliyi ilə tanındı və aydın bir gələcəyi olacağı ortaya çıxdı.
Allamenin Yaşadığı Dövr

Allame Hilli, öz doğulduğu məmləkətində böyüdü, oxudu və yaşadı. Ancaq o zaman İran, Moğolların zülm atəşi altında yanırdı.
Elmi Şəxsiyyəti

 O, zamanının dahisi idi. Fiqh, üsulu fiqh, kəlam, məntiq, fəlsəfə, rical və daha bir çox sahələrdə kitablar yazmışdır. Yüzə yaxın əsəri, əl yazması və ya basılmış halda təyin olunmuşdur. Bunlardan bəziləri Tezkiret'ul-Fukaha kimi əsəri tək başına onun nə qədər üstün zəkaya sahib olduğuna ən gözəl şahiddir. Allame fiqhdə dayısının tələbəsi, məntiq və fəlsəfədə Xacə Nasruddin Tusinin tələbəsi idi. Ayrıca Əhli Sünnə fiqhini də Əhli Sünnə alimləri nezdində öyrənmişdi.
Ustadları

1- Xacə Nasruddin Tusi

2- Muhakkik Hilli

3- Şeyx Sediduddin Yusuf (atası)

4- Seyit Əhməd bin Tavus

5- Seyit Əli bin Tavus

6- İbni Meysem Bahrani

7- Şeyx Necibuddin Yəhya bin Səid

8- Şeyx Takiyuddin Abdullah bin Cəfər bin Əli Sabbag Hənəfi
Tələbələri

1- Öz oğulu Fahruddin Məhəmməd

2- Şeyx Əbul Həsən Mezidi

3- Kutbuddin Razi (Şemsiyye kitabının şarihidir)

4- Seyit Əhməd bin İbrahim min Zöhre
Əsərləri

Xatırladıldığı üzrə Allamenin yüzə yaxın əsəri var. Bunlardan ən əhəmiyyətliləri:

1- əl-İrşad

2- Tebsiret'ul-Mutaallimin

3- əl-Kavaid

4- əl-Tahrir

5- Tezkiret'ul-Fukaha

6- Muhtelef'uş-Şia

7- əl-Munteha

8- Şerh'ut-Tecrid

9- Minhac'ul-İstikamet

10- Telhis'ul-Keşşaf
Vəfatı

Müqəddəs şəri İslamı diriltmək üçün bir ömür çalışdıqdan sonra 19-20 Məhərrəm 726 h. k. ilində vəfat etdi.

 Qəbiri Nəcəfdə, möminlərin əmri Hz. Əli (a.s)ın türbəsindədir.

IMAM HUSEYNIN EMR BE MERUF VE NEHY EH MUNKER HAQQINDAKI NESIHETI

YAXŞILIĞI ƏMR ETMƏ VƏ PİSLİKDƏN NEHY ETME

Ey insanlar! Allahın öz vəlilərinə öyüd vermək üçün yəhudi alimləri haqqında etdiyi qınamadan öyüd alın. Allahı Təala (yəhudi alimlərini qınayaraq belə) buyurur: "Nə üçün onların din alimləri, onları (yəhudiləri) günah olan sözləri söyləməkdən (və haram yeməkdən) məhrum etmədilər. "

Yenə Allahı Təala buyurur ki: "İsrailoğullarından kafir olanlara Davudun diliylə də lənət edilmişdi, Məryəm oğulu İsanın diliylə də. Bu da üsyan etdiklərindən və həddini aşmalarından  idi. İşlədikləri pislikdən, bir-birlərini  məhrum etməzdilər. Həqiqətən də etdikləri iş, nə qədər pis idi. "

Allahın onları qınaması, onların, aralarında olan zalımların etdikləri pis işləri görüb, onlar vasitəsiylə əldə etdikləri dünya mal və mövqeyinə olan bağlılıqları və məruz qalmaqdan qorxduqları təzyiq üzündən onları çəkindirməmələri üçündür. Halbuki Allahı Təala: "İnsanlardan qorxmayın, Məndən qorxun." deyə buyurmaqdadır.

Yenə buyurmaqdadır ki: "Kişi və qadın möminlər, bir-birlərinin (müşahidə edən və qoruyan) dostlarıdırlar, yaxşılığı əmr edərlər və pisliklərdən də çəkindirməyə çalışarlar. (Namaz qılarlar, zəkat verərlər, Allaha və Peyğəmbərinə itaət edərlər. )"

Görüldüyü kimi Allahı Təala (möminlərin sifətini saydığında) əmr be məruf nəhy en munkerle başlayıb ilk olaraq onu fərz edir. Çünki bilir ki əgər bu vacib haqqıyla yerinə yetirilib tətbiq olunsa, (artıq) bütün vaciblər istər asan olsun, istər çətin yerinə yetirilib tətbiq olunar. Çünki yaxşılığı əmr edib pislikdən saxlamaq; zülmə uğrayanların haqqlarının alınmasını, zalımlara müxalifəti, Beyt'ül-malın və qənimətlərin (ədalətlə) paylanmasını, zəkatın lazım olan yerlərdən alınıb lazım olduğu şəkildə sərf edilməsini təmin etməklə, İslama edilən (əməli) bir dəvətdir.

Sonra siz, ey elmlə məşhur olub xeyrlə xatırlanan, nəsihətlə tanınıb Allahın vəsiləsiylə xalqın könüllərində heybətli görünən birlik! (Bilin ki) şərəfli insanlar sizdən çəkinər, zəiflər sizə hörmət göstərər, öz səviyyənizdə olan və yaxşılıqda olmadıgınız kəslər sizi özlərinə üstün bilerler. (İnsanların) ehtiyacları qarşılanmadığı zaman sizin vasitənizlə qarşılanar. Yolda gedərkən padşahların heybəti və böyüklərin də izzətiylə gedərsiniz. Görəsən bunların hamısı sizdən gözlənilən ilahi vəzifənizi etməniz (haqqı hakim etməniz) üçün deyilmi? Amma siz vəzifənizin çoxunu etmirsiniz, qüsur edirsiniz. İmamların haqqını kiçik hesab edir, zəiflərin haqqını tapdalayırsınız. Lakin özünüz üçün sandığınız haqqa gəlincə onu tələb edirsiniz. Siz Allah yolunda nə bir mal xərclədiniz; nə də ONun üçün, yaratdığı nəfsi hər hansı bir təhlükəyə atdınız və nə də ONun razılığı üçün bir qəbiləyə (birliyə) düşmən oldunuz. (Bununla birlikdə) Allahın cənnətinə girməyi, peyğəmbərləriylə qonşu olmağı və əzabından da xilas olmağı  arzu edirsiniz.

Ey (əməlsiz olaraq) Allahdan xeyr gözləyənlər; sizlərin ONun əzab və intiqamına düçar olmanızdan qorxaram. Çünki sizlər, Allahın sizə ikramı sayəsində mövqe və üstünlük qazanmış və ONun adıyla qulları arasında hörmət görməkdəsiniz. Halbuki Allaha itaət etməklə tanınan kəslərə hörmətiniz yoxdur.

Öz gözlərinizlə Allahın əhdlərinin pozulduğunu görməniz sizləri narahat etmir. Halbuki atalarınızın bəzi əhdlərinin (söz və vəsiyyətlərinin) tapdalanmasından narahat olursunuz. Peyğəmbər sallallahu əleyhi və alihin əhdləri kiçik hesab edilməkdə; kor, dilsiz və iflic kəslər şəhərlərdə sığınacaqsız və baxıcısız qalmış, hallarına acıyanları belə yoxdur; sizlər də nə mövqenizdən faydalanıb onların haqqında bir iş edirsiniz və nə də (sığınacaqsız insanlara) bir iş görən kəslərə köməkçi olursunuz. Zalımlara yaltaqlıq  edərək zəmanət əldə etməyə çalışırsınız. Bütün bunları Uca Allah sizə qadağan etmişdir; halbuki sizlər bundan qəflət edirsiniz.

Əgər şüurunuz olsaydı, anlar idiniz ki insanların içərisində ən böyük müsibətə uğrayan, üləmanın həqiqi mövqesindən uzaq düşmüş olan sizlərsiniz. Çünki işləri icra etmək və hökmləri tətbiq etmək, Allahın halal və haramına əmin olan üləmanın əlində olmalıdır. Halbuki bu mövqe sizin əlinizdən alınmışdır. Bu mövqe yalnız açıq dəlillər gəldikdən sonra haqqda ayrılığa düşməniz və sünnədə ixtilaf etməniz üzündən əlinizdən çıxdı.

Əgər əziyyətlərə səbr edib Allah üçün çətinliklərə dözəcək olsaydınız, ilahi işlər sizdən çıxar və sizə dönərdi. Amma siz mövqenizi zalımlara buraxaraq ilahi məsələləri onlara təslim etdiniz. Onlar da şübhə üzərinə hərəkət edib eqoist arzularına uyurlar. Zalımları bu işə müsəllət edən, siz alimlərin ölümdən qaçmanız və sizdən ayrılacaq həyata könül bağlamanızdır. Sizlər gücsüz xalqı onlara təslim etdiniz. Onlardan bəziləri əzik kölələr vəziyyətinə düşmüş, bəziləri də dolanışığını təmin edə bilməyən məğlub mustaz'aflar halına gəlmişdir. Onlar (zalımlar) eşrarla (pislərlə) birlikdə Allaha qarşı gəlməyə cürət edərək, məmləkətdən istədikləri şəkildə faydalanırlar; heva və həvəslərinə uyub  hər pisliyə müraciət edirlər.


Hər şəhərdə bəlağətli natiqləri vardır. Məmləkətin hər tərəfi onlara boyun əymiş vəziyyətdədir; hər tərəfdə suverenliklərini qurmuş, xalq da onların kölələri vəziyyətinə gəlmiş və özlərini müdafiə edəcək bir gücləri qalmamışdır. Xalqa hakim olanlar  qəddar, isyankar və zəiflərə qarşı mərhəmətsizcə davranan zalımlardır. Ya da Allaha və qiyamətə inancı olmayan, əmrinə uyulan səlahiyyət sahibləridir. Heyrət! Necə heyrətə düşməyim ki, İslam torpaqları saxtakar və zalım zəkat yığıcılarının və möminlərə qarşı şəfqətsiz və insafsız olan xain hökmdarların nüfuzu altındadır. Münaqişə etdiyimiz barədə, bizimlə sizlərin arasında hökm verəcək olan, tək Allahdır. İxtilafa düşdüyümüz mövzularda da bizləri mühakimə edəcək olan Odur.

Allahım, sən bilirsən ki bizim tərəfimizdən reallaşan (kıyam), səltənət üçün yarış və dəyərsiz dünya mallarından bir şeyə çatmaq üçün deyil. Sənin dininin nişanelerini (təlimlərini) göstərmək, diyarlarında işləri düzəldib yoluna oturtmaq, məzlum qullarına təhlükəsizlik və zəmanət qazandırmaq və İslamın fərzlərinə, Rəsulullahın sünnə və hökmlərinə əməl olunması üçündür. Sizlər də bizə kömək etməyib haqqımızda insaflı olmasanız, zalımlar sizlərə hakim olar və Peyğəmbərinizin nurunu söndürməyə çalışarlar.

Allah bizə kifayətdir. ONA təvəkkül etmişik, ONA yönəlmişik və dönuş də ONADIR.
(TUHEFUL-UQUL KITABI)

HƏZRƏTİ HACƏRİN QISA TARİXÇƏSİ

Allahın elçisi Hz. İbrahim Xəlil əleyhissalam, bu günki İraqın cənubunda qalan "Mavərəünnehir" bölgəsindəki Babil Sivilizasiyasının "Averkəldanian" şəhərində doğuldu, burada yetişib böyüdü. "Avər", köhnə Farsca bir söz olub şəhər mənasını verər. İranlıların Babili ələ keçərdikdən sonra, orada bu şəhəri qurmuş olmaları ya da bu ölkədə qalib qövmün dilinin rəvac tapmış olması ola biləcəkdir. Babil və Hz. İbrahimin doğum yerində Farsca dilinin danışılmaqda olduğunu göstərən bir başqa dəlil də, Hz. İbrahimin "ata" deyə xitab etdiyi əmisinin Quranı Məciddə adı çəkilən, yəni "Azar" adıdır:

"Hanı İbrahim, atası Azəra belə demişdi: Sən bütləri ilahlarmı əldə edirsən? Doğrusu mən, səni və qövmünü açıq-aşkar bir pozğunluq içində görürəm." (Ən'am/74)

Hz. İbrahim, işdə bu şəhərdə (Avərkeldanian) peyğəmbərlik mövqesinə çatdı və güclü bir iradə və bənzərsiz bir imanla zalım Nemruda etiraz etdi, onunla mübarizə etdi. Nəmrud, həm tanrılıq iddiasında idi, həm də bütpərəstlik inancını qorumağa çalışırdı. Bu amansız mübarizəni Hz. İbrahim qazandı. Nəmrud isə yalnız məğlub olmaqla qalmayıb bu mübarizədə canını da itirdi və yoxluq uçurumuna diyirləndi.

Nəmrudun ölümüylə birlikdə xalq onun zülmünden xilas olmuşdu. Bunun üzərinə Hz. İbrahim, yoldaşı Sara  və qardaşının oğulu Hz. Lutla birlikdə Mavərəünnehir bölgəsindən ayrılaraq Suriyaya doğru yola çıxdı. Məqsədi, dünyanın başqa yerlərində də qafil xalqın yuxuya getmiş vicdanlarını oyandırmaq, zehinləri xurafat və batil inanclardan təmizləyərək insanları bir və tək olan Allaha çağırmaq idi.

Hz. İbrahim, Suriyanın Günəşə, Aya və ulduzlara tapınan müşrikləriylə lazımlı münazirə və müzakirələrə girərək onları işıqlandırıb vəzifəsini tamamladıqdan sonra oradan Fələstinə keçdi. Ardından, Fələstində üz verən şiddətli qıtlıq səbəbinə oradan da ayrılmaq məcburiyyətində qaldı və Misirin yolunu tutdu. Uzun bir müddət Misirdə yaşadıqdan sonra  həyat yoldaşı Sara  və onun namuslu, iffətli, dürüst və möhkəm xarakterli Misirli xidmətçisi Həcərlə birlikdə təkrar Fələstinə döndü.

Hz. İbrahimlə Sara uzun illər birlikdə yaşadıqdan sonra qocalmış, ancaq yadigar buraxacaqları bir tək uşaqları olmamışdı. Eyni zamanda Hz. İbrahimin xalasının qızı da olan qiymətli  həyat yoldaşı Sara, Allah Rəsulunun hələ övlad sahibi ola bilməməsinə içdən içə kədərlənirdi. Bu səbəblə Hz. İbrahimə öz kənizi Həcərlə evlənməsini tövsiyə etdi, "Bəlkə Allah Təala ondan sənə bir övlad verər də beləcə sənin təmiz soyun yer üzündə baqi qalar." dedi.

 Saranın  tövsiyə etdiyi bu evlilik reallaşdı və Allah Təala İbrahimlə Həcərə bir  övlad verdi. Adını İsmayıl qoydular. İsmayıl çox sevimli və gözəl bir uşaq idi. İsmayıl danışmağa və  hərəkətləriylə hər kəsə özünü sevdirməyə başlayınca, nəhayət bir qadın olan və ana ola bilməmənin ağrısıyla yaşayan Sara, qadınlıq duyğularını  kontrol edə bilməyib bu vəziyyətdən narahatlıq duymaga başladı. Ərinə, Həcərlə evlənməsi yolunda tövsiyə etmiş olmasına baxmayaraq bu vəziyyətdən narahatlıq duyurdu. Hacərin uşağını görməyə dözüm edə bilməyəcək bir ruhi vəziyyətdə olduğunu özü də görməkdə idi...

Uzunca bir müddət bu vəziyyətə dözüm göstərib səbr etdisə də, nəhayət bir gün, Hz. İbrahimdən, Həcərlə oğulunu götürüb uzaqlara aparmasını və quş uçmaz, karvan keçməz bir yerdə onları buraxıb gəlməsini istədi. "Elə bir yerə burax ki, nə diri qaldıqlarının xəbəri çatsın mənə, nə də öldüklərinin." dedi.

Bunun üzərinə Hz. İbrahimə; "O uşağa, əslində Saranın öz haqqından imtina edərək fədakarlıq göstərməsi sayəsində sahib olduğundan və Sara sonsuz bir qadın olduğu üçün günüsünün uşağını görməyə əlbəttə ki dözüm edə bilməyəcəyindən dolayı onun xahişini yerinə yetir." şəklində vəhy olundu. Allah Təala, bu vəhyin ardından, sürətlə hərəkət edən "Burak" adlı bir minik göndərdi. Hz. İbrahim, Həcər və İsmayıl bu miniklə Fələstindən havalanaraq bu günki Məkkə şəhərinin olduğu yerə endilər.

Hz. İbrahim, Allah Təalanın əmriylə Həcər və kiçik balasını kimsəsizmi kimsəsiz, gözlərdən iraq, dörd bir tərəfi sıradağlarla əhatəli, ürküdücü bir vadidə buraxıb Fələstinə döndü.

Bu həm İbrahim, həm də Həcər üçün böyük bir imtahan və bizim ağılla dərk edə bilmədiyimiz bir təqdiri ilahi və qədər idi. Ancaq, bu imtahan və qədər nəticəsində ortaya çıxan gerçəklərdən bu gün xəbərdarıq və nəticəsini şəxsən görməkdəyik...

Hz. İbrahim, Həcər üçün gətirdiyi bir qədər suyla bir miqdar yeməyi orada buraxaraq Həcərə, bundan sonrası üçün Allahın fəzlinə güvənməsi və ümidini yalnız Onun lütf və kərəminə bağlaması lazım olduğunu xatırlatdı. Həcər, bu kimsəsiz, gözlərdən iraq və bir o qədər də ürküdücü və dəhşət verici yerdə kiçik balasıyla yapa yalnız qalmışdı. Bütün ürəyiylə Allaha sığınaraq Onun fəzlindən ümüdlü bir intizarla gözləməyə başladı.

Bir müddət sonra su və yemək tamamilə bitmişdi. indi Həcər, aç və susuz idi. Aclıq və susuzluqdan, gedərək sinəsindəki süd də kəsilməyə başladı; kiçik balası İsmayıl səbirsizlənir, davamlı ağlayırdı. Sinəsində bir damla süd yox idi; körpənin vəziyyəti getdikcə pisləşirdi. Həcər pərişan idi; nə edəcəyini bilməyirdi. Çarəsiz, yerindən durub ümidsiz bir şəkildə su axtarışına başladı.

O sırada qarşıdakı "Səfa" dağına ilişdi gözü; dağın yamacında bir çay görünürdü. Sevinclə o tərəfə doğru qaçdı Lakin dağın yamacına çatdığında orada su olmadığını gördü. Ətrafına quş baxışı baxa bilmək məqsədiylə Səfa dağının təpəsinə dırmaşdı; o ətrafda hər hansı bir axar su və ya su yığını varsa, buradan görə bilərdi. Təpəyə çatdığında, qarşı dağın (Merve) ətəyində, oraya bir kilometr uzaqlıqdakı bir məsafədə hər tərəfin dalğa dalğa qabaran sularla dolu olduğunu gördü. Səfadan həyəcanla aşağı enərək Merveyə doğru qaçdı. Ancaq, dağın yamacına çatdığında, hər tərəf kimi buranın da yalnız qum və çınqıl daşlarıyla örtülmüş olduğunu gördü.

Su tapa bilmək ümidiylə bu dəfə də Mervenin təpəsinə çıxıb ətrafına boylandı və heyrətlə, qarşıdakı Səfa dağının yamacında su olduğunu gördü. Halbuki bir az əvvəl orada idi, suyun necə də fərqinə vara bilməmişdi! Mervedən enərək sevinclə Səfaya doğru qaçdı...

Bu gediş ardıcıl tam yeddi dəfə təkrarlandı...

Həcər artıq su tapmaqdan ümidini yaxşıca kəsmiş, Səfa və Mervenin yamaclarında görüb də su zənn etdiyi şeyin əslində günəşdə parlayan qumların yaratdığı bir ilğım olduğunu anlamışdı. Həcərin Səfayla Merve arasındakı bu gediş gəlişi, onun təmiz xatirəsi olmaq üzrə İslami həcc mərasimində də baqi qaldı. Necə ki bu gün həccə gedən hər kəs, istər kişi, istər qadın olsun, Səfayla Merve arasında bu şəkildə yeddi dəfə gedib gələrək Həcərin xatirəsini yad etməkdədirlər.

Su tapmaqdan ümidini kisən Həcər, aclıqdan əldən düşmüş bir vəziyyətdə orada buraxdığı kiçik körpəsi İsmayılın nə vəziyyətdə olduğunu anlamaq üçün Kəbəyə doğru döndü və oraya çatdığında bu dəfə kiçik İsmayılın yerə sürdüyü ayağının altındakı torpaqdan bir mənbə fışqırdığını gördü. Allah Təalanın fəzlinə olan inancıyla, bunun qeybi bir möcüzə olduğunu anlamışdı. Həcər, əvvəl körpəsinin yüzünə bir az su səpdikdən sonra onun dodaqlarını və ağızını suyla islatdı. Daha sonra özü də su içdi, sinəsi südlə dolunca körpəsini doyana əmizdirdi.

Suyun bu şəkildə yerdən qaynayıb çıxmasına Ərəbcədə "zəmzəm" deyilir. O gün bu gündür söz mövzusu mənbə qaynayıb axar. Bu gün "Zəmzəm Quyusu" deyilən quyu və içindəki mübarək suyun tarixçəsi budur.

O uzaq və kimsəsiz diyarda yerdən belə bir mənbə fışqırınca, quşlar özlərinə xas güclü həssaslıqlarıyla dərhal suyun qoxusunu hiss edərək yüzlərlə kilometr kənardan Məkkə vadisinə doğru axın etməyə başladılar. Yemənin zadəgan Ərəblərindən olan və uzun surədir Hicazın gizli bir bölgəsində həyatını davam etdirən "Cürhüm" boyu, quşların gediş gəlişlərində izlədikləri yolu izləyərək bu nöqtəni tapmaqda gecikməmiş və Həcərin icazəsiylə oraya yerləşmişdi. Beləliklə Məkkənin bir şəhər olaraq ilk meydana gəlməsi tamamlanmış oldu.

İsmayıl burada böyüdü, bu nəcib və təmiz soylu qəbilədən bir qızla evləndi; anası və o ömürlərinin sonuna qədər buradan ayrılmadılar, burada yaşayıb burada öldülər. Mübarək məzarları, Kəbənin kənarında, bu gün "Hicri İsmayıl" deyilən yerdədir.

Bu vaxt İbrahim eyni vəsiləylə, yəni Burak"la bir neçə dəfə Fələstindən Məkkəyə gəlmiş, yoldaşını və oğulunu görmüşdür. Necə ki bu ziyarətlərindən birində, Allah Təala tərəfindən vəhy gəlmiş və artıq inkişaf edib  cavanlıq çağına çatmış olan İsmayılla birlikdə Kəbə binasını yenidən tikmələri əmr olunmuşdu.

İsmayıl daş gətirib atasına verir, o da daşları üst üstə qoyaraq Kəbənin divarını yüksəldirdi. Beləcə Beytullahın inşası tamamlanmış oldu. Allahın Evinin istehsalı tamamlanınca, İbrahim; "Rəbbim!" dedi, "Buranı əmin və təhlükəsiz bir şəhər et, burada yaşayanlara bol ruzi ver."

Qurani Kərim, bu inkişafı belə izah edir:

"Bu Evi (Kəbə) insanlar üçün bir toplanma və təhlükəsizlik yeri etdik. İbrahimin məqamını namaz yeri qərar edin. İbrahim və İsmayıla da; "Evimi təvaf edənlər, itikafa çəkilənlər, rüku və səcdə edənlər üçün təmizləyin." deyə əhd verdik.  İbrahim; "Rəbbim, buranı təhlükəsiz bir şəhər et və xalqından, Allaha və axirət gününə inananları məhsullarla ruzi verdir." demişdi də Allah; "Küfr edəni də az bir müddət faydalandırar, sonra onu atəşin əzabına uğradaram. Nə də pis bir dönüşdür o." demişdi.  İbrahim və İsmayıl Kəbənin sütunlarını yüksəltdiklərində (belə dua etmişlər idi): "Rəbbimiz, bizdən bunu qəbul buyur; şübhə yox ki sən, eşidən və bilənsən. Rəbbimiz, ikimizi sənə təslim olmuş (Müsəlmanlar) et, soyumuzdan da sənə təslim olmuş (Müsəlman) bir ümmət et, bizə ibadət üsullarını göstər və tövbəmizi qəbul et; şübhə yox ki sən, tövbələri qəbul edən və əsirgəyənsən. Rəbbimiz, içlərindən onlara bir peyğəmbər göndər; onlara sənin ayələrini oxusun, kitabı və hikməti öyrətsin və onları təmizləsin; heç şübhəsiz, sən güclü və üstün olansan, hökm və hikmət sahibisən!" (Bəqərə, 125-129)

" İbrahim belə demişdi: "Rəbbim, bu şəhəri etibarlı et, məni və uşaqlarımı bütlərə qulluq etməkdən qoru. Rəbbim, həqiqətən onlar, insanlardan bir çoxunu çaşdırıb sapdırdı. Bundan belə kim mənə uyarsa, artıq o məndəndir; kim də mənə üsyan etsə, şübhəsiz sən bağışlayansan, əsirgəyənsən. Rəbbimiz, həqiqətən mən, uşaqlarımdan bir qisimini Beyti Haram yanında, əkinə uyğun olmayan quraq bir vadiyə yerləşdirdim; Rəbbimiz, namaz qılsınlar deyə. O halda, insanların bir qisiminin ürəklərini onlara yönəlt və onları nemətlərinlə ruzi verdir; ümid var ki şükr edərlər." (İbrahim, 35-37)

Həcərin adı Quranda zikr edilməmişdir. Lakin, bura qədər izah etdiyimiz macəranın hamısının, yəni İbrahimin Fələstindən Hicaza gəlişi səbəbinin, övladları üçün dua etməsinin, İbrahim və Bəqərə Surələrində İbrahimlə İsmayıldan nəql edilərək izah edilənlərin tamamilə Həcərin həyat hekayəsindən bir hissə olduğu və gerçəkdə bu nəql edilənlərin Həcəri izah etdiyi və bu qiymətli qadının, Hz. İsmayılın anası olduğu da açıq-aşkar ortadadır.

KAMIL IMANIN MEYARLARI

Insan varliq aləminin ən kamil xəlq olunmuş və ən üstün dəyərlərə sahib olan bir mövcududur. İnsan üçün onu digər varlıqlardan üstün edən dəyərlər vardır ki, digər heş bir mövcudda bunu müşahidə etmək mümkün deyil.İnsana əta olunmuş əql və iradə azadlıgı onun müstəsna üstünlük keyfiyyətidir ki, bununla o,məxluqatın ən şərəflisi olma yetkisinə sahib olur.Lakin təkcə bununla insanın kəramət və fəzilət sahibi olması yetərli deyil.Bəlkə insan üçün daha üstün bir dəyər yaradılmışdır ki,  o olmadan əql və iradə azadlıgı insanı lazım olan mərtəbələrə çatdıra bilməz. Bu insani dəyər və fəzilətdən dünyanın əksər insanları yararlanmaz və onlar üçün seçilmiş məqsədə gedib çata bilməzlər.Bu dəyər və fəzilət iman həqiqətidir.İman həqiqəti insan qəlbində parlayan bir nurdur ki,onu maddi dünyanın zülmətlərindən qurtarıb mənəvi dünyanın parlayan işıgına çıxardar. 

  İman insan içərisində üş əsasın təsdiqi ilə həqiqət tapar. Bunlar varlıgın əzəli və əbədi olmayib yaradıcısının olduguna , yəni Allahın  var olmasına etiqad  etmək, ALLAHın insanları boşuna buraxmayıb onlara elçilər göndərdiyinə ,yəni nübuvvətə etiqad etmək və ölümdən sonra insanın yox olmayıb , həyatının davam etməsinə  yəni axirət dünyasının varlıgına inanmaqdır.Bu üç əsasa inanmaqla insan bu ana xətlərdən şaxələnən başqa həqiqətlərə də iman etmə təklıifi ilə mükəlləf olur ki , bunlar da onun imanının kamil olması üçün şərtdir.İnsan Allaha iman etməklə tovhidin zəruri şərtlərinə yəni onun zatının yeganəliyinə, onun heç bir şeyə bənzəmədiyinə, kəmal sifətlərinin zatı ilə eyni olmasına və nöqsan sifətlərdən də uzaq olmasına da etiqad etməlidir.  Eyni zaman da nübuvvət və axirət inancında da  bir sıra təməl əsaslara da etiqad etməlidir ki, bunlarsız imanın kamillik dərəcələrinə yetişə bilməz.

     Beləliliklə iman  fiziki dünyanın üstündə qərar tutan metafizik aləmə və o, aləmlə bilavasitə  baglı olan həqiqətlərə etiqad etmək və onlara qəlbdə əminlik hasil edib təsdiq etməkdən ibarətdir.Lakin iman adlandırdıgımız qəlbin təsdiqinin insanın hiss orqanları ilə və elmi, təcrübi müşahidələrlə olan təsdiqindən böyük bir fərqi vardır.Çünki hissi və təcrübi bilgiyə əsaslanan təsdiq bilavasitə fiziki və maddi düya ilə əlaqardır. İnsan hiss orqanları  vasitəsi ilə ətraf aləmdən xəbərdar olur və  aşkar  şəkildə fiziki dünyanı müşahidə  edərək qəti bir bilgi əldə etmiş olur. Belə bir qəti bilgini də normal bir əqlə sahib olmayan çox az  bir insan istisna olmaqla bütün insanlar təsdiq edirlər.

     Lakin imandan dogan təsdiq belə deyildir. Burada hiss orqanlarının və təcrübi bilgilərin əhatəsindən xaric olan bir aləm və o aləmlə əlaqəli  olan həqiqətlər söz mövzusudur.Burada artıq qeybi həqiqətlərə  olan bilgi və təsdiqdən söhbət gedir.İnsanın bu həqiqətlərə əminlik hasil edib təsdiq etməsi üçün  isə xüsusi bir bilgiyə ehtiyacı vardır ki ,həmin bilgidən qaynaqlanan təsdiqə iman deyirik.həmin bilginin də insanın içi ilə baglı olan bir batini çöhrəsi və xarici aləmdən qaynaqlanan zahiri çöhrəsi vardır.Bu qəlbin xüsusi bir tapması və əmin olmasıdır ki,heç bir elmi dəlillərlə onun mahiyyətini və yaranma keyfiyyətini izah etmək mümkün deyil.Bu əslində bir nurdur ki ,onunla qəlbdə bəzi həqiqətlər işıqlandırılar.Bu bilgi xüsusi bir bilgidir və qəlbi öz nuru ilə aydınladar və insanı bəzi qeybi həqiqətləri təsdiq etməyə vadar edər.

   Lakin belə qəlbi təsdiq  bütün insanları əhatə etməz .Bəlkə məxsus insanlar bu bilgi və təsdiqə sahib  olub iman həqiqətini öz qəlblərində dogruldarlar. Ona görə də Qurani-Kərimin də bildirdiyi kimi çox az insanlar iman gətirər və əksəriyyət də bu nemət və fəzilətdən məhrum olarlar. Həmin insanların qəlbi də ilahi həqiqətlər və dəyərlərə nisbətdə dərin bir boşluq və zülmət içərisində olar. Həqiqətən də onlar çox böyük bir nemətdən məhrum olarlar.Belə insanlar imanın qəlbdə yaratdıgı əminlik, rahatlıq,huzur və həyat nəşəsini başqa heç bir şeylə doldura bilməzlər və qəlblərində həmişə bir sıxıntı,nigarançılıq,vəhşət və qorxu hissi yaşadarlar.Bunun əvəzində də boş, mənasız ,cansıxıcı və heç bir şeydən də doyucu bir ləzzət almayan dünya həyatına sahib olarlar.

  Lakin iman sahibi olan insanlar isə həyatlarında iman nişanələrini izhar edər, dünya həyatında belə çox rahat,əmin və huzurlu bir qəlblə yaşayarlar. İman çox dəyərli bir fəzilət olmaqla yanaşı , ustünlük dərəcə və mərtəbələrinə də sahibdir.İmanın dərəcələri ardıqca insanın həyat tərzində, əxlaq və davranışlarında da ciddi dəyişikliklər meydana gəlir.İman qəlbdə dogar,inkişaf edər, yetkinləşər və kamillik zirvəsinə çatar.Lakin belə insanların fərqlənməsi və seçilməsi üçün kamillik meyar və əlamətlərinin onların həyat və davranışlarında özünü göstərməsi  lazımdır.  Yəni kamil imana yiyələnmiş möminlər bəzi əxlaqi keyfiyyətlə və əməli üstünlüklərə sahib olmalıdırlar  ki, digərlərindən seçilib nümunə və ülgü qərarlaşsınlar.İnsanlar içərisində imanın ən üstün dərəcəsində qərarlaşan simalar , peygəmbərlər, imamlar və onlardan sonra gözəl bir şəkildə onlara tabe olan övliyalardır.

   Peygəmbərlər və onların vəsiləri içərisində də  sonuncu peygəmbərimiz və onun vəsiləri ən üstün məqamda yer alırlar.Onları Allah Quranda Əhli-beyt  adlandırır və bütün naqis sifətlərdən və keyfiyyətlərdən pak olub ismət məqamında olduqlarını qeyd edir. Məsum insanlar olan Əhli-beyt imamlarının bəyanatlarında imanın kamillik dərəcələri və mömin  insanın əlamət və nişanələri çox geniş şəkildə izah edilmiş , onun müxtəlif cəhətləri açıqlanmışdır. Bu həqiqətləri açıqlayan ən əhəmiyyətli əhli-beyt mənbələrindən biri də Həzrət Əli(ə.s)ın kəlam ,xütbə və məktublarının toplandıgı nəhcul-bəlagə kitabıdır. Burada həzrət 192-ci xütbənin bir hissəsində mömin insanın imanının kamil olma əlamətlərindən bəzilərini çox böyük məharətlə qeyd edir. Həzrət özünün bəzi keyfiyyətlərini açıqlayaraq bir qövmə mənsub oldugunu söyləyir ki, həmin qövm aşagıdakı   dəyərlərə sahibdir:

  و انی لمن قوم لا تاخذهم فی الله لومة لائم

"Agah olun mən elə bir qövmdənəm ki,onları heç bir məzəmmət edənin məzəmməti Allah yolunda addımlamaqdan çəkindirə bilməz "

 Hər şeydən əvvəl bilməliyik ki ,insan ictimai bir varlıqır və insan toplumunun içərisində yaşamaq  məcburiyyətindədir. İnsanın cəmiyyətdən ayrılaraq tənha bir şəkildə həyat sürməsi qeyri -mümkin bir şeydir.Çünki ,bir bədənin əza və orqanları necə bir-birinə baglı və möhtac yaradılmışsa,bir toplumun fərdləri də muxtəlif cəhətlərdən bir-birinə baglı və möhtac yaradılmışdır.Ona görə də insanlar cəmiyyətlər halında birgə yaşamaga məcburdurlar.Çoxlu insanların vəhdətindən təşəkkül tapan toplumlar da təkcə insanların yıgımından və sayından ibarət deyil. Bir toplum fərdlərin birliyindən ibarət oldugu kimi, həm də müəyyən etiqüad üzərində köklənmiş ,müxtəlif adət-ənənəyə sahib olan və özünəməxsus  qanunlar və dəyərlər çərçivəsində yaşayan  insanların da vəhdəti hesab olunur.İnsan bir cəmiyyətində təkcə bioloji bədəni ilə deyil , həm də fikri, əqidəsi, əxlaq və davranışları ilə də yaşamış olur.Cəmiyyət də içərisində yaşayan insanların fikir, düeşüncə,əqidə və əxlaqından formalaşan bir qurum olur ki, əksəriyyətin əxlaq və davranışı onun hansı bir keyfiyyətə sahib olan cəmiyyət olmasında çox böyük rol oynayır.Cəmiyyətin keyfiyyəti sahib oldugu dəyər və qanunların keyfiyyətindən çox asılı olur.Hansı əqidəyə sahib olma ,içindəki insanların hansı idealların ardınca getməsi o cəmiyyətyin hansı bir ruhda tərbiyyə olunub yetişməsinin ən əsas göstəricilərindəndir.Bəşəriyyətin tarixi müxtəlif yönlü əqidə ,məslək və əxlaqa sahib olan insanlardan ibarət olan toplumlara səhnə olmuşdur. Lakin bütün bunları əsasən iki istiqamətdə cəm etmək mümkündür.Təbii ki bu cəm etmə cəmiyyətlərin etiqadi , fikri və ideoloji baxımdan sıralanması deməkdir.Digər cəhətlərdən qisimləndirmək isə bizim məqalənin mövzusu deyildir. 

 Bu iki istiqamətdə qismləndirmə belədir; İlahi dəyərlər, dini inanc və əxlaq üzərində köklənmiş və buna uygun keyfiyyətlərə sahib çixmaga səy edən insanların toplumu,  digəri isə dini ideal və dəyərlərə əhəmiyyət verməyən və yalnız insanların nəfsi istək və arzularından dogan əqidə və həyat tərzini əsas tutan insanların toplumudur.  Bunlar ikisi də bir-birinə zidd olub , eyni zamanda hər ikisinin də vahid zaman və məkan çərçivəsində  var olub paralel inkişaf etdiyi təsadüf edilən toplumlar ola bilərlər.

  Lakin daha çox sırf nəfsani istəklərə tabe olan cəmiyyətlər üstünlük təşkil edirlər.Belə toplumlarda bəzən iman sahibləri yaşama məcburuyyətində olurlar. Hansı ki, cəmiyyətin sahib oldugu etiqad, həyat tərzi və əxlaqın ziddinə olan idealları özünə məqsəd bilib onun ugrunda səy edən insanlar olurlar.Bunlar toplumda azlıq təşkil etdikləri üçün insanlar tərəfindən çox böyük təpki, təzyiq və təcrid olunmalarla üzləşirlər.Bunlar iki seçim arasında qalırlar;ya cəmiyyətin istəklərinə tabe olub onların həyat tərzlərinə uymalıdırlar, ya da ki, inandıgı  və üstün bildiyi idealları ,toplumun təzyiqi, incitməsi və qınamalarına rəgmən hər şeydən uca tutub , səbr etməli və ideallarının cəmiyyətə hakim olması üçün yollar və metodlar arayıb mübarizə etməlidir. Buna imanın şirinliyini qəlbdə hiss etmədən və onu kamillik həddinə çatdirmadan  yiyələnmək mümkün deyil .

   Kamil imanın göstəricilərindəndir ki ,gözəl əxlaqa sahib olan mömin bir insan,imanını üstün gördüyü üçün cəmiyyətin ən rəzil və fasid insanları tərəfindən qınanılar və toplumun sahib oldugu rəzalət, çirkinlik və fisqi-fucura tabe olmadıgı üçün çox böyük bir  təzyiqlərə və zülmlərə məruz qalarlar.Lakin kamil iman sahibi bütün bunlara,sahib oldugu əqidə və ilahi ideallara görə məruz qaldıgını  anlayaraq səbrlə təhəmmül edər. Çünki bir insanın düzgün və kamil imana sahib olub ,öz əqidə yolundan dönmədən bütün həyatını sərf etməsi ,onun dünyəvi vənəfsani həyat tərzinə sahib olub , cəmiyyətdə əksər fəsadları törədən milyonlarla insana qalib gəlməsi  və bütün cəmiyyətə öz ideallarının üstünlüyünü isbat etməsi deməkdir. Həzrət də buyurur ki belə insana heç bir qınayıcının qınagı  təsir edib yolundan döndərə bilməz.

سیماهم سیما الصدیقین و کلامهم کلام الابرار

 " Onlar elə kəslərdir ki, simaları dogruların siması kəlamları isə yaxşıların  kəlamıdır"

   Həzrətin bu kəlamından anlaşılan  budur ki, həqiqi iman , sahibinin simasında təzahür edər.Çünki qəlbin iman gətirməsi  o, vaxt həqiqi olur  ki, insanın simasında və əməlində özünü göstərmiş olsun .Əvvəldə  dedik ki, iman qəlbdə parlayan bir nurdur.Bu nur şölələndiyi və artdıgı zaman insanın simasını əhatə edər.İnsanlar  onun  surətinə baxdıqları zaman iman nurunu müşahidə edərlər.Danışıqları isə hikmət və nəsihətlə dolu olar.İnsanlar onların öyüd və nəsihətindən fatdalanar dünya və axirət həyatlarını düzgün qurarlar.

  Dil qəlbin hikmətlərini ifadə edən bir vasitədir.Qəlb iman nuru ilə doldugu zaman dil onu insanlara paylayar.Qəlbində haqqı arayan və itaətkar insanlar üçün isə bu kəlamlar -elm ,nəsihət,öyüd və iman mənbəyi olar.Belə insanlar haqq yolunu azmış və qəlbi zülmətlə dolu olan insanların onlara xitablarını da gözəl şəkildə dəf edər, pislıklərə yaxşılıqla cavab verərlər.

  عمار اللیل و منار النهار

"Onlar gecələri ibadətdə keçirib ,gündüzləri isə nur saçarlar."

 Buradan biz iman sahiblərinin ən üstün keyfiyyətlərindən biri olan ibadətə həddən ziyadə əlaqəli olmalarını görürük.İbadət Allahla bəndə arasında qurulması vacib olan bir xüsusi rabitədir.Bu rabitə olmadan insan imanın həqiqətini anlaya bilməz. Bu ibadət rabitəsi insanı rəbbinin qulu olma məqamına ucaldar.İmanın dərəcələri artdıqca bəndənin ibadətlərinin keyfiyyət və kəmiyyəti də artar.Bəndə vacib ibadətlərdən başqa müstəhəbb ibadətlərə də xüsusi bir diqqət ayırar.Gecələri Allaha razi-niyaz və ibadətlə keçirər.Gecənin sakitliyində Allah huzurunda ixlasla əyilərək  uzun-uzadı səcdələrdə dua etməsi ,günahlarının bagışlanması üçün ALLAHA yalvarması  onun qəlbini xüsusi bir şəkildə inşa edər.Qəlb evi ibadət,dua, istigfar və tövbənin gətirdiyi zinət və gözəlliklərlə bəzənər.Belə insan gecəni səhər edərkən sanki qürüb etdikdən sonra yenidən dogan günəşə bənzər.İnsanların mənəvi dünyasını əldə etdiyi təqva,hikmət ,irfan nuru ilə işıqlandırar. Bu günəşdən hamı öz istedad və mərifəti  səviyyəsində faydalanar və heç kim məhrum edilməz.

 متمسکون بحبل القران یحیون سنن الله وسنن رسوله

"onlar Quran ipindən çox möhkəm yapışar , Allah və pəsulunun sünnətlərini dirildərlər."

   Həzrət bu kəlamı ilə həqiqi iman sahiblərinin ən ümdə göstəricisi olan qurana baglılıq və peygəmbərin sünnətinə itaət etmələrini qeyd edir.Onlar Qurana çox böyük önəm verirlər.Quran onların həyat tərzini müəyyən edən ,əxlaq və davranışlarını onlara təlqin edən ilahi bir feyzdir.Nə düşüncədə ,nə əxlaqda , nə də əməldə qurana zidd olan bir sırada mövqe tutmazlar.Onlar quranın ardındadırlar ,qarşısında deyillər.Quran muqabilindəki öhdəlikləri onu düzgün dərk etmək ,onun göstərdiyi  yolu xətaya yol vermədən getməkdir.bu yolda onlar quranın bilgisi ilə dolmuş insanların  hikmət və bilgisindən dərin eşqlə yararlanarlar.Qurana baglılıqlarından dolayı onları dərin bir məhəbbətlə sevər,buyuruqlarına qeyd-şərtsiz tabe olarlar.

 Eyni zamanda səy edərlər ki,Allahın qanunları və peygəmbərinin sünnətləri insanlar arasında yayılsın və yaşansın. Özləri əməl  etməklə  peygəmbərin sünnətlərini  zaman-zaman diri və canlı saxlayarlar və heç vəchlə onun unudulmasına və aradan getməsinə yol verməzlər.Çünki cəmiyyətin islah olunmasının bu sünnətlərin canlı olaraq saxlanmasına baglı olmasını dərk etmişlər.

   لا یستکبرون ولا یغلون و لا یغلون و لایفسدون

"Nə təkəbbürlük edər nə də bir üstünlük istərlər.Nə xəyanatkar olar nə də fəsad törədərlər".

 Burda iman nurunun bəzi nəfsani xəstəliklərin əlacı oldugu bildirilir.İnsan nəfsi onun bədəni kimi bir sıra sagalmaz xəstəliklərə tutulur.Bunlardan ən təhlukəlisi kibr, xudpəsəndlik və xəyanətkarlıqdır.Bu xəstəliklər insan toplumuna çox ciddi ziyanlar vurur. Bu nəfsani mərəzlər elə bir təhlükədir ki,onun müalicəsi yalnız iman nuru ilə mümkündür.Allaha olan mərifət və imanla dolu olan bir qəlbdə  kibrin və xudpəsəndliyin  qərar tutması mümkün deyil.Çünki iman nuruidur ki , bütün güc ,izzət və qüdrətin aləmlərin rəbbi olan Allaha məxsus olmasını insanlara anladan.Qəlbə iman daxil olmaqla belə rəzalətləri oradan silib atar.və bu qəlbin sahibini xəyanətkar və fasid olmaga qoymaz.

  قلوبهم فی الجنان و اجسادهم فی العمل

"Onların qəlbləri cənnətlərdə bədənləri isə əməl etməkdədir"

Burada həzrət imanın daha üstün əlamətinə işarə edir.Həqiqi  iman sahibləri dünyada üzləşdikləri bütün çətinliklər , bəlalar və sınaqlara rəgmən  qəlblərini ona yönəlməkdən qoruyub saxlamışlar. Onların bədənləri bu dünyada qərar tutsa da qəlbləri cənnət içindədir.Zərrə qədr də olsa məşəqqətlər onları yaşadıqları cənnətlərdən ayırmaz.Qəlblərində hər an Allah duymaları dünyada ikən onları cənnət içərisində və onun nemətləri əhatəsində qərarlaşdırıb.Ona görə də əza və orqanları hər gün əməl etməkdədir. Şeytani vəsvəsələr və nəfsani istəklər heç vaxt onları bu əməllərdən uzaqlaşdıra bilməz.

 Həqiqi iman sahibləri həyatlarında imanın bu əlamətlərini həmişə yaşadar və istiqamətlərindən heç vaxt dönməzlər.

  HİDAYƏTƏ TABE OLANLARA SALAM OLSUN!

    (DADAŞ ƏLİBƏYLİ)